Hamza Aksüt

ANŞA BACI HAKKINDA
Anşa Bacı, Hubyar ocağından bir erendir. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında yaşamıştır. Anşa Bacı ve eşi Veli Baba'nın türbesi Tokat'ın Zile ilçesine bağlı Acısu köyündedir.

Eşi Veli Baba öldükten sonra dedeliği Anşa Bacı yürütmüştür. Anşa Bacı kısa sürede ünlenmiş ve Osmanlı devletinin dikkatini çekerek kovuşturmaya uğramıştır. Aşağıdaki belgeler, Osmanlı devletinin on dokuzuncu yüzyıl sonlarında dahi Alevilikle kıyasıya mücadele ettiğinin kanıtlarındandır. Bazı tarihçiler, Osmanlıların Alevilere zulmünün on altıncı yüzyıldan sonra pek görülmediğini iddia etseler de durumun bunun tam tersi olduğunu kanıtlayan bir hayli veri vardır.

Aşağıdaki belgelerde Alevilere ve Aleviliğe bir hayli iftira yer almaktadır. Bir Alevi dedesi olarak Anşa Bacı da bunlardan nasibini almıştır.

Belgelere göre onun 30 binden fazla talibi vardır ve kendisini Tanrı olarak sunmaktadır.

Anşa Bacı yalnızca Osmanlı devletinin değil, yabancı araştırmacıların da dikkatini çekmiştir. Anşa Bacı hakkında Rus araştırmacı Gordlevsky'nin Anşa Bacılı Sektası adlı bir makalesi vardır. Makale bir hayli yanlış bilgi içermektedir.

Belgelerin bir başka yönü, maddi hatalar içermesidir. Örneğin, ayrı bir ocak olan Keçeci ile Anşa Bacı'nın ocağı olan Hubyar birbirine karıştırılmıştır. Daha doğrusu, Anşa Bacı Keçelilerin önderi olarak sunulmuştur.

Belgelerden anlaşıldığı kadarıyla Anşa Bacı kovuştuma sonucu cezalandırılmak üzere İstanbul'a götürülmüştür. Ona ne tür bir ceza verildiğini bu belgelerden öğrenemiyoruz.

Hava Selçuk'un yayınladığı belgeler (Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, sayı2011/59)


İKİNCİ BELGENİN ÇEVİRİSİ (özetle)
Not: Özet çeviri bana aittir.

Zileli İbrahim Tevfik ve Mehmet Arif'in mühür ve imzasıyla gönderdiği ihbarnameye göre

Tokat sancağının Zile kazasının Karşıpınar köyünden Ayşe Bacı adında bir kadın, bir süreden beri çevre köylerin halkından biat alarak kocasının ölümünden sonra peydah ettiği oğlu Hasan'ı, Sırrullah (Allah'ın Sırrı) olarak tanıtmakta ve İslam'a aykırı işler yapmakta, günden güne müritlerini arırmaktadır. Müritleri 30 binden fazladır.
Ara sıra 50-60 atlı ile oğlu Sırrullah'ı çevreye göndererek halkı soydurmaktadır. Ayrıca bazı mürideleriyle damadını köylere göndererek yakında Mehdilik Sırrı zuhur edeceğini söyleterek yaran ve ihvan (talip) toplatmaktadır.
İhbar sahipleri, arama yapılırsa birçok silahın da yakalanabileceğini söylemektedir.
Durum, siyasi muameleyi gerektirdiğinden kovuşturma açılmıştır. İdare meclisinde incelenmiştir. Durum şöyledir:
Adı geçenin (Ayşe Bacı'nın) Ali, Hüseyin ve Hasan Sırrullah adlı üç oğlu ve İbrahim adında bir damadı olduğu, İbrahim ile Hüseyin'in Karşıpınar'a 5 saat uzaklıktaki Acısu köyünde oturduğu anlaşılmıştır. Bunların üzerine gönderilen tabur ağası Mehmed Bey arama yapmak ve adı geçeni getirmek istemişse de ilgililer hastalığı bahane ederek gelmek istememişlerdir. Bunu üzerine belediye tabibi ile memurlar gönderilerek ilgililerin gelmesini engelleyecek bir hastalığının olmadığı rapor edilmiştir.
Adı geçen (Ayşe Bacı), oğlu Sırrullah ile göz altına alınmıştır. Durum sorulduğunda Keçelileri (Keçeci Babalıları) bilmediklerini söylemişlerdir. Sorguda Mehdilik iddasına dair bir bulgu yakalanamamıştır. Ancak, Sarrac (Sıraç) denen Keçelilerin mezburenin (Ayşe Bacı'nın) taraftarı olduğu herkesçe bilinmektedir. Daha önce bu taraftarlar az iken zamanla 30 bini aşmıştır.
Bunlar eski Mazdekiler gibi ırza aykırı işlerde bulunmaktadır. Köylere haber gönderip keçesi altına girmeyenlerin kılıçtan geçirileceğini duyurmaktadır. Bu sayde yaranını (taliplerini) çoğaltmaktadır.

Hükümet bu durumu İslam'a aykırı ve ayrıca tehklikeli görmüş, bir kadınla oğullarına gösterilen bu bağlılığın cahillikten kaynaklandığına karar vermiştir. Bu cahilliği önlemek için her köye birer okul açıp hoca tayin ederek İslam kuralları öğretilmelidir.
Başlarına giydikleri keçe yasaklanmalıdır.
Ayşe Bacı ve küçük oğlu Hasan Sırrullah ve damadı İbrahim tutuklanmıştır. Ali ve Hüseyin de gözaltındadır.
İşlem yapması için padişaha sunulur.


16 Temmuz 1887

İKİNCİ BELGENİN KONUSU

Yıldızeli, Gürün, Hafik ve Koçgiri kazaları halkının çoğu kızılbaş olup bu aralar Protestanlığa meylettikleri görülmüştür. Bunların büyük dedeleri Dışlık (Kangal'ın Dışlık) köyü müdürü Gökçe Kahya ve aynı köyden Karib Ağa'dır. Sivas'a 4 saat uzaklıktaki Karacaören köyü ve Gürün'ün 25 köyü de aynı durumdadır.

Başka bir soruşturmaya göre, Karabel nahiyesindeki Aydır köyünde müdür muavini olan Kara Hüseyin ve nahiye halkından Kuzkoca köyünden Mansur Ali, İmamoğlu Ali Dede'nin de aynı işlerle uğraştığı bunların halifelerinin ise aynı köyden Mansur Mehmed, Uzun Ali ve Aluçluseki köyünden Topal ve kardeşi Hasan olduğu, bunların baş dedesinin ise Karabalçık köyünden Himmet Ağa olduğu anlaşılmaktadır.

Ayşe Bacı, Himmet Ağa'nın birinci mutemedidir (temsilcisidir). Taraftar toplamakta, ayrıca hergün 600 koyun ve 100 sığır toplayıp beslemektedir.
Adı geçen Ayşe Bacı, Tokat sancağının Zile kazasında Tanrılık iddia etmekle ünlenmiş bir karı olup yukarıda belirtilen kişiler ve ayrıca adı belirtilmeyen 3-4 binden fazla kişiye mezhep değiştirtmiştir.

Bu karının durumu bundan iki ay önce hükümet tarafından incelenerek sürgün edilmesi amacıyla Dersaadet'e (İstanbul'a) götürülmüştür ve halen bu kişi Dersaadet'tedir.
Ve Tokat sancağının bazı yerlerinin mezhep değiştirmesi girişiminin adı geçen Himmet Ağa teşvikiyle olduğu söylenmektedir.
Adı geçen hatunun (Ayşe Bacı'nın) durumu Vali Paşa'dan (Sivas valisinden) sorulduğunda, bu kişinin Tanrılık iddiasında bulunması nedeniyle Dersaadet'e gönderildiği, Koçgiri ve Hafik taraflarında bu tür eylemlerde bulunanlar olduğu, 8 yıl önce Protestanların kitap dağıttığı ancak, başarı sağlayamayıp bu girişimden vazgeçtiği anlaşılmışsa da adı geçen halkın şimdilerde Mazdekiler gibi eylemlerde bulunduğu bildirilmiştir. Bu durum yakın yörelere yayılabilir. Bunu önlemenin yolu, her köye birer okul açmaktır.
19 Kanunievvel 303 (1887)

Hava Selçuk'un yayınladığı belgeler (Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, sayı2011/59
BELGE 1
1.BOA, Y.PRK-ASK Dosya no: 43, Gömlek Sıra No: 104, 1305 R 27
(…) tarihli şifrelü telgraf-ı acizide bi’t-tahkîk arz olunacağı bildirilen mevâdd ber
vech-i zîr beyân olunur.
Şöyleki nefs-i Sivas dairesi kur’a memurunun bu kerre avdetiyle olunan suâllere
aldığı cevabında Yıldızeli, Gürün, Hafik Koçgiri kazaları ahâlîlerinden ekserisi Kızılbaş ve
bir takımları da İslam bulundukları halde tahrikâtla Kızılbaşlar mezheblerini tebdil yani
Protestan oldukları gibi İslam olanları dahi bu sûretle tebdil-i mezhebe kıyâm edenlerinin
olduklarını ve bunların rü’esâları yani büyük dedeleri Dışlık karyesi müdürü Gökçe Kahya
ile karye-i mezkûrede Karib Ağa olduğu ve Sivas’a dört saat mesafede bulunan Karacaören
Karyesinin bir takım İslam hâneleri dahi yenice tebdil-i mezheb olmakda bulunduğu ve
Gürün Kazasının ise yirmi beş kadar karyesiyle kasabası ahâlîsi dahi tebdil olunmakda
idüğünü beyân etmiştir. Ve diğer tahkîkât-i acizide dahi Karabel(Karabil) nahiyesinden
Aydır(?) karyesinde müdür muavini Kara Hüseyin ile nahiye-i mezbûreden Kuzkoca(?)
karyesinden Mansur Ali ve yine karye-i mezkûreden İmamoğlu Ali Dede oldukları karye-i
mezbûrede Mansur Mehmed ve Uzun Ali ve Aluçluseki karyeli Topal ve karındaşı Hasan ile
işbu dedelerin halifeleri bulundukları ve Karabalçık karyesi müdürü Himmet Ağa da baş dede
olub cümle-i nas tergîb ve teşvik edenlerin bulunduğu arz olununacak Aişe Bacının merkûm
Himmet Ağa birinci mu’temedi olduğu ve merkûm vasıtasıyla bütün nas ızrâr olduğunu ve
el-yevm mezbûre içün altı yüz aded ganem ve yüz aded sığırda ianeten tecemmu’ ittirilerek
nezdinde hıfz ve beslemekde idüğü elhaletühazihi yine mezbûre içün tebdil-i mezheb
edenlerden mezbûreye iane toplanmakda bulunduğunda mevsûk olarak tahkîk edilmiştir.
Ve mezkûr Aişe Bacı ise Tokat Sancağının Zile kazası dâhilinden Tanrılık davası iddiasıyla
şöhret bulmuş bir karı olub şimdiye kadar bâlâda arz-ı ta’dâd olunan ve diğer isimleri meçhûl
bulunan üç dört bin nüfusı mütecaviz ahâlîyi tebdil-i mezheb ettirmiş ve bu karının hali ise
bundan 2 mah mukaddem hükümet tarafından bi’t-tahkîk zahire ihraç ettirilmesine mebni
Dersaadetten menfiyyen Tokaddan gönderilmiş ve elhaletihazihi mezbûrenin Dersaadette
bulunduğu mervidir. Ve bu hali ile Tokat Sancağının bazı mahallerinin hatta tebdil-i mezheb
kıyam üzerinde bulundukları dahi arz olunan müdür Himmet Ağanın teşvikiyle bulunduğu
söylenmektedir. Ve zikr olunan hatunun buralarca vukubulduğu ve keyfiyet derecesi
Vali Paşadan bir sûret-i hakimane ile suâl olundukda Ayşe Bacının Tanrılık davasında
bulunduğundan tahkîkatı bi’l-âhiren menfiyyen Dersaâdete gönderildiği Koçgiri, Hafik
taraflarında dahi böyle tanassurda bulunanlar mesmû’ ve lâ-yetenâhî olduğu tahkîkatında
ise de bu da sekiz sene evvel Protestanlardan küçük kıtada kitaplar dağıtıldığı ve bunada
muvaffak olamayarak avdet ve eylediklerini şimdi bu halin mezdekileri bulunduğu cevab
olarak beyan buyurmuşlardır. Halbuki mesmuat-ı azice edilen tahkîkata nazaran salifü’l-arz
tebdil-i mezheb maddesi tedâbîr etmekte bulunduğu istima’ edilmek ve mevâd-ı mezkûrun
devamı ise bu havalinin umumi yakın vakitlerde sirayet edecekleri bedihidir. Ve bunun çare-i Ve bunun çare-i

hasenesi mezkûr kaza ve nevâhî ve kuralara birer mekteb küşâdıyla tedrisde bulundurulmak
ve münâsib mücerrebü’l-etvar kaimmakam ve müdürlerin takibatıyla önü alınmaktan başka
çare olamayacağı der-hâtır bulunduğunun arz-ı beyanıyla beraber keyfiyet-i hal bundan ibaret
olduğunun ifâdesiyle bâbında emr ü fermân hazret-i men lehü’l-emrindir. fi 19 Kanun-ı evvel
sene 303


BELGE 2

"Sivas Vilâyet-i Celîlesi’ne
Tokat sancağında Zile kazâsında vâki‘ Karşıpınar karyesi sâkinelerinden Ayşe Bacı
nâmında bir kadın hayli müddetden beri ahâlî-i kurâyı iğfâl ve ıdlâl ile kendülerinden ahz-ı
bi‘at etdirerek ve zevcinin vefâtından sonra husûle getirmiş olduğu oğlu Hasan’ı Sırrullah
tanıtdırarak mugâyir-i şerî‘at ve islâmiyet envâ‘-ı dalâlet ve fesâdâta mübâderet ve günden
güne avane ve müridesini teksîr ederek otuz bini tecâvüz etdirmiş ve ara sıra elli altmış atlu
ile oğlu merkûm Sırrullahı çıkararak türlü desâyis ve iğfâl ile ahâlîyi soydukdan başka şu
aralık bazı mürideleriyle damâdını zîr-i iğfâlâtındaki köylere gönderip yakında mehdîlik sırrı
zuhûr edeceğinden biraz daha yârân ve ihvânın teksîr edilmesini tavsiye ve i‘lân eylediğine ve
hâneleri taharrî olunursa birçok silah dahi bulunacağına dair Zileli İbrahim Tevfik ve Mehmed

Arif mühür ve imzâlarıyla vârid olan ihbârnâme üzerine zâbıtaca cereyân eden tahkîkâtı hâvî
evrâk (…) mu‘âmele-i siyâsiyeyi îcâb eder hâlâtdan olduğuna binâen meclis-i idâreye havâle
ve i‘tâ olunmakla bi’t-tedkîk kırâat ve mütâla‘a edildi tahkîkât-ı vâkı‘adan müstebân olduğu
üzre mezbûrenin Ali ve Hüseyin ve Hasan Sırrullah nâmında üç oğlu ve İbrahim nâmında
bir de damâdı olup bunlardan Hüseyin ile damâdı İbrahim mezkûr Karşıpınar karyesine beş
sâ‘at mesâfesi olan Acısu karyesinde ikâmet eylediklerinden berâ-yı taharriyât ve tahkîkât
ol tarafa gitmiş olan tabur ağası Mehmed Bey ma‘rifetiyle merkûmânın hâneleri bi’t-taharrî
şüphe olunacak sûretde esliha zuhûr etmeyip eğerçi mezbûre ağa-yı mûmâ-ileyhe hastalığını
dermiyân ederek evvel-emirde hânesinin taharrîsine muvâfakat etmemiş ise de muahharan
beledî tabibi ile me‘mûrlar gönderilip mu‘âyenesi ve hânesinin taharriyâtı icrâ etdirildikde
mezbûrenin gelemeyecek derecede hasta olmadığı tabib tarafından ve esliha bulunmadığı
dahi zabtiye me‘mûru cânibinden bâ-rapor beyân olunması üzerine mezbûre oğlu Sırrullah
ile berâber götürülmüş ve inde’l-istintâk cümlesi esâs keyfiyeti inkâr ile Keçelileri dahi
bilemediğini ifâde etmişdir haber verilen esliha hânelerinde zuhûr etmediği gibi mehdîlik
sırrına dâir olan ihbâr hakkında dahi bir gûna emâre ve serrişte alınamamış ise de sarrac
ta‘bîr olunan Keçeliler mezbûrenin avanât ve mensûbâtından olduğu cümlece ma‘lûm ve
musaddak olmasıyla beraber mezkûr sarrâc takımı mukaddemâ cüz’iyyât kabîlinden iken
yakın vakitde tekessür ederek ihbâr olunduğu vechile otuz bini eylediği ve bunların atîk
Mezdekîler misillü bir mezheb ihtirâ‘ ile beyinlerinde iştirâk-ı ırz ve emvâl fazîhası cârî
bulunduğu ve mezbûrenin ne türlü ta‘lîmât verirse keçesi altına girmeyenlerin kılınçdan
geçecek lafzıyla oğullarını lüzûmu kadar atlularla taht-ı iğfâlâtına aldığı köylere göndererek
iğfâl ve celb-i emvâl ile gönden güne yârânı terakkî etdirmekde olduğu anlaşılmış ve bu
misillü mugâyır-ı şerî‘at ve islâmiyet mezheb ihtirâ‘ ile yârân ve avanâtının teksîri husûsu
islâmiyet ve hükümetçe şâyân-ı ehemmiyet mevâddan olduğuna binâen o kadar ahâlînin
bu makûle bir kadınla çoban gibi olan oğullarının iğfâlâtına kapılmaları mücerred mekteb
ve ma‘ârifsizlikden neş’et edip ba‘demâ sâye-i ma‘ârif-vâye-i hazret-i pâdişâhîde her karyeye
mektebler küşâdıyla sûret-i mahsûsada hâceler ta‘yîn ve i‘zâm edilerek akâ’id-i islâmiyenin
ta‘lîmiyle i‘tikâdları tashîh etdirilmek ve fırka-i merkûmenin kendilerine mahsûs bir alâmet
olmak içün başlarına giydikleri keçeler men‘ edilmek üzre mezbûre ile merkûmûn haklarında
îcâb eden mu‘âmele-i siyâsiyenin icrâ edilmesi re’y-i âlîye menût olmakla ve merkûmûndan
Ali ve Hüseyin taht-ı kefâletde ve mezbûre Ayşe Bacı ile küçük oğlu Hasan Sırrullah ve damâdı
İbrahim dahi zabtiye nezâreti altında bulunmakla icrâ-yı îcâbı zımnında evrâk-ı tahkîkiyenin
leffen takdîmine ibtidâr kılındı ol bâbda emr ü fermân hazret-i men-lehü’l-emrindir.
Fİ 23 Şevval sene 304 ve sene 303

16 Temmuz 1887

Saygı ve sevgiyle...

İşcanbaba

Hamza Abi, eline sağlık.
Lakin bu sözler kümesi bize yabancı, anlamadıımız bir dil, en azından bana yabancı.

Yani Osmanlı kayıtları ne demiş.
Sagılarımla.

Hamza Aksüt

Sayın işçanbaba
Belgelerin çevirisini yazıya ekledim.

Saygı ve sevgiyle...

İşcanbaba

Hamza Aksüt

Sayın İşçanbaba

Bu iki belgede başkaca bir bilgi yok.

Anşa Bacı'nın ya da eşi Veli Baba'nın Haleple bir ilgisinin olduğunu biliyorum, ancak, bu konuda bir belgeye rastlamadım.

Hubyar ocağı üyelerinin konuya katkıda bulunmasını bekliyorum. Sözel bilgileri sunmaları, konuyu belgelerden izlememize, daha doğrusu, yeni belgeleri bulmamıza yardım edecektir.

Anşa Bacı gibi yiğit bir dedemizin, büyük bir erenimizin başından geçenleri okurken çok duygulandığımı belirtmek isterim.

Gözü ve himmeti üzerimizde olsun.

Saygı ve sevgiyle...

h-alibaba

Musali Sar

Musali Sar