doğu

BİR KİMLİĞİN İZİNDE

ÇEPNİLER



Çepni boyu Oğuz Türklerinin 24 boyundan biri olup, en kalabalık Oğuz boyu olma özelliğini taşımaktadır. Oğuzların Üçoklar kolundan (sol kolundan) Oğuz Kağan'ın oğlu Gök Han'ın soyundan geldikleri kabul edilir. "Çepni" (“cetmi” olduğunu iddia edenlerde vardır) kelimesi düşmanla savaşan anlamında kullanılmıştır. Çepni boyunun özelliği "nerde yağu görse orda savaşır" olarak anlatılmaktadır.

Çepnilerden söz eden en eski yazılı kaynak Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072-1076 yılları arasında yazılan Divanü Lûgati’t-Türk’tür. Kaşgarlı Mahmud bu eserinde Oğuz boyları hakkında bilgi verirken, Oğuzların yirmi iki bölük olduğunu, her bölüğün ayrı bir belgesi ve hayvanlarına vurulan bir alameti olduğu belirttikten sonra birinci boy olan Kınık’tan (Selçuklu sultanlarının mensup oldukları Oğuz boyu) başlayarak tek tek bütün bölükleri tanıtır. Çepni boyu Kaşgarlı’nın yirmi iki bölüğe ayırdığı Oğuzların yirmi birincisidir.

Anadoluya Geliş ve Yerleşim

Faruk Sümer’in “Türkiye tarihinin yerli kaynaklarında adı ilk önce ortaya atılan Oğuz boyu muhtemelen Çepnilerdir” şeklindeki görüşü Anadolu’ya ayak basan ilk Türk boyunun veya ilk boylardan birisinin Çepniler olduğunu ortaya koymaktadır.

Anadolu’nun bir Türk vatanı olmasında çok önemli rol oynadıkları tarih otoriteleri tarafından kabul edilen Çepnilerin Anadolu’daki varlıkları 12. yüzyıla kadar gitmektedir. Çepnilerin Anadolu’da ki varlığını incelemeye başladığımızda karşımıza çıkan ilk isim ise Hacı Bektaş Veli’dir. 13. yüzyılda yaşayan Hacı Bektaş Veli’nin hayatını anlatan ve 15. yüzyılın son çeyreğinde kaleme alınan Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektaş-ı Veli adlı eserden Hacı Bektaşi Veli’nin, Babai isyanı sonrasında saklanmak zorunda kaldığı köy olan Sulucakarahöyük’ün (günümüzde Hacıbektaş şenliklerinin yapıldığı yer) bir Çepni köyü olduğunu ve dolayısıyla da Hacı Bektaş’ın ilk müritlerinin Çepniler olduklarını öğreniyoruz.

Çepniler; Anadolu'nun ve Karadeniz Bölgesi'nin fethedilmesinde başat rol oynamışlardır. 1277 yılında Sinop'a saldıran Rum Pontus İmparatorluğu'nun ordusunu bozguna uğratmışlar ve daha sonra da Samsun'dan Giresun'a kadar olan bölgeyi ele geçirmişlerdir. Çepnilerin bir başka kolu da bu tarihten sonra 14. yüzyıl içerisinde Erzincan üzerinden kuzeye doğru ilerleyerek Kürtün yöresine ve ona komşu yerlere gelip oraları kışlak yapmış, yazın da kuzeydeki yeşil dağlara çıkmışlardır. Sonrasında ise Kürtün’den hareket ederek Harşit vadisi yolu ile Karadeniz’e erişmişler ve bu vadinin iki yanındaki toprakları yurt edinmişlerdir. Doğu Karadeniz bölgesine yaylalardan geçitlerden ve Harşit vadisinden inen Türkmenlerin olduğunu belirten Osman Turan da “Şarki (Doğu) Karadeniz bölgesine yaylalardan geçitlerden ve Harşit vadisinden inen Türkmenler mevcut olmakla beraber bu havali daha ziyade Samsun’dan itibaren sahili takip eden Oğuz Çepni boyu tarafından Türkleştirilmiş Canik bölgesine adını veren Hıristiyan Çan kavmi tedricen kaybolmuştur. Türkmenler 1302’de Giresun’a kadar ilerlemiş ve bir takım küçük beylikler kurmuşlardır.” demektedir.

Osmanlıların 1461 senesinde Trabzon’u fethetmesinden önce Kürtün - Dereli – Giresun –Tirebolu - Eynesil arasıdaki kırsal kesime hakim olan Çepni beylerinin fetihte Osmanlılara yardım ettikleri elde edilen başarılarda rol oynadıkları fetihten sonra Osmanlı Devleti’nin bunların hemen hepsine zeamet ve tımar gibi dirlikler verdiği bilinmektedir.

Yavuz Selim devrinde yazılmış Trabzon Sancağı Tahrir defterinde “1515-1516” Çepniler yoğun bir şekilde yaşadığı yer “Vilayet-i Çepni (Çepni yöresi-Çepni yurdu)” olarak gösterilmiştir. Faruk Sümer defterdeki yer adlarından hareket ederek bu bölgenin Giresun-Torul ve Görele arasıdaki saha olduğunu ve bilhassa Kürtün’ün tamamen Çepniler’le meskun olduğunu Trabzon-Torul ve Şalpazarı Vakfıkebir bölgesinde de Çepnilerin yaşadığını belirtmektdir. Coğrafyacı Mehmet Aşık yazdığı Meazirul-Evalim adlı eserde Çepnilerin yoğun olarak yaşadıkları Trabzon’un batı ve güneybatı yöresindeki dağlara Çepni Dağları denildiğini kaydediyor.

Bugün Doğu Karadeniz bölgesinde yaşayan Doğu Karadeniz Çepnileri olarak değerlendirmek, tanımlamak ve yorumlamak da daha doğru bir yaklaşımdır. Çünkü Balıkesir yöresinde bulunan ve kökenleri Musul ve Halep yöresine kadar inen Kantemürlü Çepnileri ile aralarında kültürel bakımdan bazı tanımlayıcı farklılıklar bulunmaktadır. Aslında her iki kol da Anadolu’ya Horasan (bugünkü Kuzeydoğu İran, Hazar Denizi’nin güneyi ve Afganistan’ı kapsayan bölge) üzerinden Erzincan’a kadar gelmişler ve daha sonra Çepniler burada iki kola ayrılarak bir kolu İç Anadolu ve Güney Doğu Anadolu’dan Halep’e kadar yayılmışlar, zaman içinde Batı Anadolu’ya kadar gelişen bir yayılma süreci göstermişlerdir.

Tarihi süreç içerisinde Anadolu Çepnileri’ni yedi grupta toplanmak mümkündür:

Karadeniz Çepnileri: Rum Pontus İmparatorluğu yönetimindeki Trabzon, Osmanlılar tarafından fethedilmeden önce bölgeye yerleşen ve fetih ordusunda bulunup Trabzon'da kalan Çepniler’den oluşmaktadır. Karadeniz Çepnileri, Giresun'dan Rize'ye kadar geniş bir alana yayılmışlardır.

Ulu Yörükler: Sivas, Tokat ve Kırşehir illeri ile ilçe ve köylerinde yaşayan Çepnilerdir. Gümüşhâne'nin Kelkit ilçesinden 1520 yılında göç ettikleri biliniyor. İkinci kalabalık grubu oluştururlar.

Bozoklar: Yozgat ili ve ilçelerine bağlı köylerde yaşayan Çepnilerdir.

Başım Kızdulu Çepnileri: Aydın ve Saruhan bölgesinde yerleşmişlerdir. Bu yöredeki Çepnilerin eski beylerinin adı Kantemür olduğundan, bunlar, 'Kantemürlü' olarak da adlandırılırlar.

Dulkadirli Çepnileri: Maraş Bölgesine yerleşmişlerdir. Sayıca azdırlar.

Adana Çepnileri: 1519 yılında bölgeye geldiler. Çok az bir nüfusa sahiptirler. Bunlara 'At Çekenler' de denilmektedir.

Halep Türkmenleri: Kanuni Sultan Süleyman Han döneminde Suriye'ye yerleştirildiler. Bir kısmı sonradan Antakya'nın kuzeyindeki Gündüzlü ilçesine yerleştiler. Bir kısmı da 1728 yılında Bergama ve Turgutlu'ya geldi.

Dil

17. yüzyılda Katip Çelebi, Cihannûma adlı coğrafya kitabında Çepnilerden söz ederken dillerinin Türkçe - Farsça karışık bir şey olduğunu söyler. Çepnilerin kendine özgü diyalektleri (lehçeleri) vardır örneğin İç Anadolu’daki Çepnilerle Güneydoğudaki alevi köylülerinin dillerinin aynı olduğu alan araştırmacılarınca tespit edilmiştir.

Kültür ve İnanç

Günümüzde, Çepnilerin Ege, Marmara, Gaziantep ve İç Anadolu’daki yaşayanları hala alevidir. Karadeniz'de yaşayan Çepnilerin çoğunluğu bir zamanlar alevi iken sonradan sünnileşmişlerdir. Lakin aleviliğin izleri geleneklerin üzerinde hala sürmektedir.

Bugün Uşak ve Batı Anadolu’da kendilerini Çepni olarak tanımlayan ve Çepni Bektaş olarak adlandıran kollarla Çanakkale’ye kadar uzanan çizgideki Çepniler aynı kültürel benzerlikleri gösterdikleri gibi Sivas yöresi Çepnileri de bu kollarla bağlantılıdır.

Doğu Karadeniz Çepnilerinin başlangıçta tamamının Güvenç Abdal Ocağı mensubu oldukları iddia edilmektedir. Doğu Karadeniz Çepnilerinin Gümüşhane Kürtün’den sonra ikinci önemli merkezlerinden biri de Akçaabat’a bağlı Eskiköydür. Eskiköy yaklaşık 600 yıldır adı hiç değişmeden kalmış, Güvenç Abdal Ocağı’nın bütün özelliklerini taşıyan bir köydür.

Karadeniz’de hâlâ Çepni alevi köyleri vardır. Karadeniz Çepni alevilerinin ocağı Güvenç Abdal’ın merkezi Gümüşhane Kürtün Taşlıca’dır. Bu köy aynı zamanda Karadeniz Çepnileri’nin de merkezidir. Karadenize geçişte ilk duraklarıdır. Bu köy alevi inancını hala yaşatmakta bu da Karadeniz Çepnilerinin geçmişte tamamının alevi olduğunun göstergesidir. Trabzon-Akçaabat-Eskiköy, Zonguldak-Ereğli (Karakavuz) (Akköy) ve Alaplı’daki alevi köyleri Düzce’deki ve Kocaeli’ndeki Çepni alevi köyleri de Doğu Karadeniz’in güneyinden ( Kelkit Havzası ) göç etmişler ve aleviliklerini yaşatmaktadırlar (örneğin Düzce Yunusefendi, Kandıra Ballar köyü, Alaplı Gümeli kasabası). Bugün Ordu Gürgentepe’de yoğun Çepni alevi köyleri vardır.

Tirebolu’lu Hüseyin Avni Alpaslan’ın “Trabzon Eli Laz mı? Türk mü?” adlı eserinin” Trabzon Tigresi’ndeki (Havalisindeki) Türkler Nice Türedi” adlı bölümünde Şakir Şevket’in Trabzon Tarihi’nden şu bilgileri aktarıyor: “İkinci Mehmet Han Trabzon tigresini ülkesine kattıktan sonra ovadan yüzbin Çepni Türkü geldi. Trabzon tigresine yerleşti. Bu Çepniler, ilk önce Türkeli’nden (Türkistandan) İran toprağına göçmüş. Kızılbaşlığı örenmiş. Bunlardan, İran’da tek durmamış. Uslu oturmamış. Bundan ötürü Hanları, bunları elinde istememiş. Bunlarda, Anadolu’ya geçmiş. Anadolu’ya geçen Çepnilerden yüzbin kişi daha çoğu Giresun, Tirebolu, Görele, Büyük Liman’da bulunmak üzere, Trabzon tigresine yerleşmiş. Birtakımı da batıya doğru yürümiş. Balıkesir, İzmir, yanlarına yayılmış. İzmit’tekiler yerli Türklere karışmış, Çepnilikden çıkmış. Ancak Balıkesir İzmir tigresindeki Çepniler, Çepniliklerini korumuş. Trabzon tigresinde, pek çok hoca yetişmiş derebeyleri sünni olmuş da, bunları gitgide sünni yapmış, Kızılbaşlık kalmamış, böyle. Ancak Giresun'un, Tirebolu'nun Görele'nin yüksek köylerinde, Kürtünde bugün bile Kızılbaşlık göze çarparmış. Kürtün’ün Şeyhli (Şıhlı) köylülerine ne türlü and versen, korkmaz. Ancak” Abıl Baba, Pabıl Baba, Güvende Şeyhi, Vazalak Şeyh, Tur Eri, Horuz Evliyası ocağına güm güm dabanca sıksun mu?” der isen korkar, işin doğrusunu söyler imiş!!! İşte Kızılbaşlığın izleri!” [1]
alıntıdır...araştırmaya devam edeceğim.....

Perçem

araştırmalarının devamını bekliyoruz ozaman doğu can
kolay gelsin sana..bu araştırma içinde sağolasın..

NervouS!